राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा व पोषण अभियान (पूर्वीचे NFSM)
National Food Security & Nutrition Mission (formerly NFSM)
2026-27 च्या केंद्रीय अर्थसंकल्पात निधी: आउटपुट आउटकम मॉनिटरिंग फ्रेमवर्क 2026-27 (केंद्रीय अर्थसंकल्प) (तारीख नाही, 5. Krishionnati Yojana (CSS), financial outlay 2026-27 ₹11,200 crore; component b. National Food Security & Nutrition Mission, outputs and targets 2026-27)
भात, गहू, कडधान्ये, मका, बार्ली व भरडधान्य उत्पादकांसाठी मदत: अनुदानित प्रमाणित बियाणे, मोफत बियाणे मिनीकिट आणि शेतकऱ्यांच्या शेतावर पीक प्रात्यक्षिके.
- मुख्य लाभ
- 50%खर्चाच्या, जास्तीत जास्त
- घटक
- 20प्रत्येक दस्तऐवजातून वाचलेले
- कोण अर्ज करू शकतो
- 5अर्जदारांचे प्रकार
- शेवटची तारीख
- काहीही नाहीकेव्हाही अर्ज करा
हे किती देते
नवीन वाणांच्या प्रमाणित बियाण्याच्या खर्चाचा अर्धा भाग, प्रति क्विंटल मर्यादेपर्यंत, 1 हेक्टरसाठी.
दस्तऐवज काय म्हणतो, शब्दशः
कडधान्ये: ऑक्टोबर 2025 मध्ये मंत्रिमंडळाने कडधान्यांतील आत्मनिर्भरतेसाठी स्वतंत्र अभियान मंजूर केले (2025-26 ते 2030-31), आणि 2026-27 च्या NFSNM लक्ष्यांत फक्त तृणधान्ये आहेत — कडधान्य बियाणे आता कोणत्या अभियानात येते ते जिल्हा कृषी कार्यालयात विचारा. प्रत्येक ओळ “खर्चाच्या 50% किंवा ₹ … /क्विंटल (यापैकी कमी)” अशी आहे. 10 वर्षांपेक्षा जुन्या वाणांना प्रति क्विंटल मर्यादेच्या निम्मे मिळते. जैवसंवर्धित भात व गव्हाला क्विंटलला ₹500 जास्त मिळतात (परिशिष्ट-II टीप). बियाणे मिळाल्यानंतर दोन वर्षे ही मदत पुन्हा मिळत नाही, मिनीकिटही नाही (2.B(viii)).
“Financial assistance is available, as specified in Annexure-II, for the distribution of certified seeds to farmers.”कृषी विभागाकडून निविष्ठांच्या किटसह तुमच्या स्वतःच्या शेतात पीक प्रात्यक्षिक.
दस्तऐवज काय म्हणतो, शब्दशः
प्रति हेक्टर रक्कम विभाग प्रात्यक्षिकावर खर्च करतो (त्यात शेतीदिन, प्रसिद्धी व देखरेखीसाठी हेक्टरी ₹800 समाविष्ट आहेत); ती तुम्हाला दिली जात नाही. कोणताही जास्तीचा खर्च शेतकरी करतो, आणि त्याच शेतकऱ्याची एका क्लस्टरमध्ये दोन वर्षे पुन्हा निवड होत नाही (1.A(iv)(f), (xv)(f)).
“Cluster demonstration serves as an adaptive research approach to display improved package of practices, cutting-edge technologies, or newly released and notified crop varieties or hybrids (less than 10 years old).”नवीन कडधान्य किंवा भरडधान्य वाणाच्या प्रमाणित बियाण्याचे मोफत मिनीकिट.
दस्तऐवज काय म्हणतो, शब्दशः
दोन वर्षांत त्याच पिकाचे किंवा वाणाचे फक्त एक मिनीकिट (2.C(vi)). आकांक्षित जिल्ह्यांना प्राधान्य (2.C(xvi)(g)).
“In order to ensure rapid dissemination of seeds of newly released and notified high-yielding, climate-resilient, bio-fortified, resistant to insect, pest and diseases, short and medium duration varieties or hybrids (that are less than 10 years old) in Pulses and Nutri-Cereals assistance for distribution of certified seed in form of minikits free of cost to farmers is available under the mission.”तुमच्या शेतातील 0.40–1 हेक्टरवर कृषी विज्ञान केंद्राचे प्रात्यक्षिक, बियाणे, IPM व INM साहित्याच्या मोफत किटसह.
दस्तऐवज काय म्हणतो, शब्दशः
ICAR अंतर्गत KVK राबवतात; मृदा आरोग्य पत्रिका सक्तीची आणि रासायनिक खते किटचा भाग नाहीत (फक्त FCO-मान्य नॅनो खते). त्याच शेतकऱ्याला दोन वर्षे पुन्हा मिळत नाही (1.B(ix)(b)).
“Cluster Front Line Demonstrations (CFLDs) (by KVKs on Farmer’s Field): The CFLD serves as an adaptive research methodology aimed at showcasing improved package of practices, advanced technologies, and newly released or notified crop varieties or hybrids (less than 10 years old).”तुमच्या शेतातील 0.40–1 हेक्टरवर ICAR संस्थेचे नवीन वाणाचे प्रात्यक्षिक, बियाणे, IPM व INM साहित्याच्या मोफत किटसह.
दस्तऐवज काय म्हणतो, शब्दशः
ईशान्येकडील राज्यांना प्राधान्य (1.C(xi)). मृदा आरोग्य पत्रिका सक्तीची (1.C(xiii)).
“Front Line Demonstrations (FLDs) (by ICAR-Institutes on Farmer’s Field): The Front-Line Demonstration (FLD) is a technology adoption initiative designed to showcase the improved package of practises, latest released varieties, hybrids, and other technologies developed by ICAR-Institutes on selected farmers' fields.”सूक्ष्म अन्नद्रव्ये, चुना, जिप्सम, गंधकयुक्त खते किंवा जैविक खतांच्या खर्चाचा अर्धा भाग, प्रति हेक्टर ₹2,500 पर्यंत, प्रति हंगाम जास्तीत जास्त 2 हेक्टरसाठी.
दस्तऐवज काय म्हणतो, शब्दशः
फक्त SAU/CAU/ICAR ने पिकासाठी शिफारस केलेल्या मात्रेत. राज्ये हे न राबवण्याचा निर्णय घेऊ शकतात (आणि त्यावर त्यांच्या NFSNM निधीच्या जास्तीत जास्त 5% खर्च करू शकतात); एकदा मिळाल्यावर दोन वर्षे पुन्हा मिळत नाही (2.D(iv), (vi)).
“Nutrient Management/Soil Ameliorants 50% of cost or Rs. 2500/Ha (whichever is less)”IPM साठी पीक संरक्षण रसायने, जैविक कीटकनाशके व तणनाशकांच्या खर्चाचा अर्धा भाग, प्रति हेक्टर ₹2,500 पर्यंत, प्रति हंगाम जास्तीत जास्त 2 हेक्टरसाठी.
दस्तऐवज काय म्हणतो, शब्दशः
फक्त SAU/CAU/ICAR ने शिफारस केलेल्या मात्रेत. राज्ये हे न राबवण्याचा निर्णय घेऊ शकतात (त्यांच्या NFSNM निधीच्या जास्तीत जास्त 5%); एकदा मिळाल्यावर दोन वर्षे पुन्हा मिळत नाही (2.E(ii), (iv)).
“Plant Protection Measures 50% of cost or Rs. 2500/Ha (whichever is less)”नोंदणीकृत बियाणे उत्पादक म्हणून: तुम्ही उत्पादन केलेल्या नवीन कडधान्य वाणांच्या प्रमाणित बियाण्यासाठी 75% — प्रति क्विंटल ₹5,000 चे (₹3,750) DBT द्वारे.
दस्तऐवज काय म्हणतो, शब्दशः
फक्त पात्र संस्थेसाठी (राज्य बियाणे महामंडळ, NSC, NAFED, IFFDC, KRIBHCO, HIL, NFL, BBSSL किंवा ICAR/SAU बीज केंद्र) नोंदणीकृत बीजोत्पादक म्हणून बियाणे घेतल्यासच: प्रति क्विंटल मदतीचे 75% DBT ने तुम्हाला, 25% संस्थेकडे राहते; जास्तीत जास्त 5 हेक्टरसाठी, आणि त्याच उत्पादकाला दरवर्षी पुन्हा देऊ नये (2.A(ii), (v), (x)). संस्थेने तुमचे बियाणे MSP किंवा बाजारभाव यापैकी जास्त भावापेक्षा अधिक दराने खरेदी केले पाहिजे (2.A(iv)). फक्त 8 वर्षांपेक्षा कमी जुने वाण किंवा संकरित.
“Under the component 75% of the assistance is meant for seed growers (through DBT) and 25% for seed producing agencies to meet their expenditure (including certification cost) if the seed is produced on seed growers field. … Pulses (for Varieties) Rs. 5,000/Qtls.”नोंदणीकृत बियाणे उत्पादक म्हणून: ज्वारी, बाजरी, नाचणी किंवा लघु भरडधान्यांच्या नवीन वाणांच्या प्रमाणित बियाण्यासाठी 75% — प्रति क्विंटल ₹3,000 चे (₹2,250) DBT द्वारे.
दस्तऐवज काय म्हणतो, शब्दशः
फक्त पात्र संस्थेसाठी (राज्य बियाणे महामंडळ, NSC, NAFED, IFFDC, KRIBHCO, HIL, NFL, BBSSL किंवा ICAR/SAU बीज केंद्र) नोंदणीकृत बीजोत्पादक म्हणून बियाणे घेतल्यासच: प्रति क्विंटल मदतीचे 75% DBT ने तुम्हाला, 25% संस्थेकडे राहते; जास्तीत जास्त 5 हेक्टरसाठी, आणि त्याच उत्पादकाला दरवर्षी पुन्हा देऊ नये (2.A(ii), (v), (x)). संस्थेने तुमचे बियाणे MSP किंवा बाजारभाव यापैकी जास्त भावापेक्षा अधिक दराने खरेदी केले पाहिजे (2.A(iv)). फक्त 8 वर्षांपेक्षा कमी जुने वाण किंवा संकरित.
“Under the component 75% of the assistance is meant for seed growers (through DBT) and 25% for seed producing agencies to meet their expenditure (including certification cost) if the seed is produced on seed growers field. … Jowar (for Varieties) Rs. 3,000/Qtls.”नोंदणीकृत बियाणे उत्पादक म्हणून: भरडधान्यांच्या (श्री अन्न) संकरित बियाण्यासाठी 75% — प्रति क्विंटल ₹10,000 चे (₹7,500) DBT द्वारे.
दस्तऐवज काय म्हणतो, शब्दशः
फक्त पात्र संस्थेसाठी (राज्य बियाणे महामंडळ, NSC, NAFED, IFFDC, KRIBHCO, HIL, NFL, BBSSL किंवा ICAR/SAU बीज केंद्र) नोंदणीकृत बीजोत्पादक म्हणून बियाणे घेतल्यासच: प्रति क्विंटल मदतीचे 75% DBT ने तुम्हाला, 25% संस्थेकडे राहते; जास्तीत जास्त 5 हेक्टरसाठी, आणि त्याच उत्पादकाला दरवर्षी पुन्हा देऊ नये (2.A(ii), (v), (x)). संस्थेने तुमचे बियाणे MSP किंवा बाजारभाव यापैकी जास्त भावापेक्षा अधिक दराने खरेदी केले पाहिजे (2.A(iv)). फक्त 8 वर्षांपेक्षा कमी जुने वाण किंवा संकरित.
“Under the component 75% of the assistance is meant for seed growers (through DBT) and 25% for seed producing agencies to meet their expenditure (including certification cost) if the seed is produced on seed growers field. … Hybrids in Nutri-Cereals Rs. 10,000/Qtls.”NFSNM लवचिक निधीअंतर्गत तुमचे राज्य निवडेल त्या नवीन खर्च-बचत पद्धती किंवा यंत्राच्या खर्चाचा अर्ध्यापर्यंत (प्रति शेतकरी एकदा).
दस्तऐवज काय म्हणतो, शब्दशः
फक्त SMAM किंवा इतर योजनेत समाविष्ट नसलेल्या नवोपक्रमांसाठी (उदा. अचूक शेती, नवीन यंत्रसामग्री), जे तुमच्या राज्याने ICAR/SAU च्या सल्ल्याने कृती आराखड्यात घेतले आहेत. एकदा मिळालेला शेतकरी पुन्हा पात्र नाही (4(vi)). शेती अवजारे व पाणी देण्याची साधने स्वतः येथे आता निधीस पात्र नाहीत.
“Financial assistance will cover up to 50% of the cost of each intervention.”तुमच्या शेतातील किमान 0.4 हेक्टरवर कापसाचे आघाडी प्रात्यक्षिक, महत्त्वाच्या निविष्ठा पुरवल्या जातात.
दस्तऐवज काय म्हणतो, शब्दशः
NFSNM-कापूस आसाम, आंध्र प्रदेश, गुजरात, हरियाणा, कर्नाटक, मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र, ओडिशा, पंजाब, राजस्थान, तेलंगणा, तमिळनाडू, त्रिपुरा, उत्तर प्रदेश व पश्चिम बंगालमध्ये चालते (अंमलबजावणी संस्था (i), पृ.39–40). प्रात्यक्षिके किमान 10 हेक्टरच्या क्लस्टरमध्ये असतात (ईशान्य/डोंगरी राज्यांत 2 हे.). पृ.44 वरील टीपेनुसार “कापूस उत्पादकता अभियान” सुरू झाल्यावर हे कापूस घटक बंद होतात; केंद्रीय अर्थसंकल्प 2026-27 मध्ये त्याची तरतूद (कापूस तंत्रज्ञान अभियान, अंदाज 2025-26 ₹500 कोटी) दिसते, 2026-27 साठी तरतूद नाही.
“Front Line Demonstration (FLD): Four types of FLDs are proposed in Cotton namely: i. FLDs on Integrated Crop Management (ICM) including Integrated Nutrient Management (INM), Integrated Pest Management (IPM), soil & water management/ improved agronomic practices. ii. FLDs on Desi & Extra Long Staple (ELS) Cotton/FLDs on ELS Cotton Seed Production. iii. FLDs on Intercropping. iv. FLDs on Natural Colour Cotton”कापूस किंवा उसासाठी पीक संरक्षण रसायने व जैविक घटकांच्या खर्चाचा अर्धा भाग, प्रति हेक्टर ₹500 पर्यंत.
दस्तऐवज काय म्हणतो, शब्दशः
राज्य कृषी विभाग, ऊस आयुक्त किंवा ICAR मार्फत वाटप. NFSNM-कापूस आसाम, आंध्र प्रदेश, गुजरात, हरियाणा, कर्नाटक, मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र, ओडिशा, पंजाब, राजस्थान, तेलंगणा, तमिळनाडू, त्रिपुरा, उत्तर प्रदेश व पश्चिम बंगालमध्ये चालते (अंमलबजावणी संस्था (i), पृ.39–40). NFSNM-ऊस आंध्र प्रदेश, बिहार, गुजरात, हरियाणा, कर्नाटक, मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र, ओडिशा, पंजाब, तेलंगणा, तमिळनाडू, उत्तराखंड व उत्तर प्रदेशात चालते (अंमलबजावणी संस्था (iii), पृ.40).
“Financial assistance of Rs. 500/ha or 50% of the cost, whichever is less will be provided to State Department of Agriculture (SDAs)/ICAR-Institutions for distribution of plant protection chemicals & bio-agents.”एखाद्या संस्थेसाठी तुमच्या शेतात तागाचे पायाभूत बियाणे उत्पादन: 75% — प्रति क्विंटल ₹12,000 चे (₹9,000).
दस्तऐवज काय म्हणतो, शब्दशः
NFSNM-ताग व संलग्न धागे योजना आंध्र प्रदेश, आसाम, बिहार, मेघालय, नागालँड, ओडिशा, त्रिपुरा, उत्तर प्रदेश व पश्चिम बंगालमध्ये चालते (अंमलबजावणी संस्था (ii), पृ.40). फक्त 10 वर्षांपर्यंत जुने वाण (वाटपाच्या 20% साठी 15 वर्षांपर्यंत), कृषी विभाग, CRIJAF, NSC, राज्य बियाणे महामंडळे, कृषी विद्यापीठे, ICAR किंवा KVK साठी उत्पादित. बियाणे तुमच्या शेतात घेतले जाते तेव्हा 75% शेतकरी वाटा लागू होतो.
“Assistance of Rs. 12000/qtl will be provided to production of foundation seed & Rs. 5500/qtl to production of certified seed. … The incentives on production of Foundation Seed & Certified Seed will be shared on 75:25 bases between farmers & seed producing agencies in case when seeds are grown at farmer’s field.”एखाद्या संस्थेसाठी तुमच्या शेतात तागाचे प्रमाणित बियाणे उत्पादन: 75% — प्रति क्विंटल ₹5,500 चे (₹4,125).
दस्तऐवज काय म्हणतो, शब्दशः
NFSNM-ताग व संलग्न धागे योजना आंध्र प्रदेश, आसाम, बिहार, मेघालय, नागालँड, ओडिशा, त्रिपुरा, उत्तर प्रदेश व पश्चिम बंगालमध्ये चालते (अंमलबजावणी संस्था (ii), पृ.40). बियाणे उत्पादक संस्थेसाठी बियाणे तुमच्या शेतात घेतले जाते तेव्हा 75% शेतकरी वाटा लागू होतो.
“Assistance of Rs. 12000/qtl will be provided to production of foundation seed & Rs. 5500/qtl to production of certified seed. … The incentives on production of Foundation Seed & Certified Seed will be shared on 75:25 bases between farmers & seed producing agencies in case when seeds are grown at farmer’s field.”तुमच्या शेतात तागाचे प्रात्यक्षिक — नवीन कुजवण पद्धती, किंवा उत्पादन तंत्रज्ञान व आंतरपीक — निविष्ठा पुरवल्या जातात.
दस्तऐवज काय म्हणतो, शब्दशः
NFSNM-ताग व संलग्न धागे योजना आंध्र प्रदेश, आसाम, बिहार, मेघालय, नागालँड, ओडिशा, त्रिपुरा, उत्तर प्रदेश व पश्चिम बंगालमध्ये चालते (अंमलबजावणी संस्था (ii), पृ.40).
“Assistance of Rs. 20000/- per FLDs (Rs. 17,000 for inputs & Rs. 3000 for contingency) will be provided for an area of 0.25 ha (75% of the area for alternating retting technology and 25% for traditional technologies) … The assistance of Rs. 9000/ha will be provided of which Rs. 1000/- will be for contingencies like field day, publicity materials, POL, visit of scientists, etc.”प्रमाणित ताग बियाण्याच्या खर्चाचा अर्धा भाग, प्रति किलो ₹100 पर्यंत.
दस्तऐवज काय म्हणतो, शब्दशः
NFSNM-ताग व संलग्न धागे योजना आंध्र प्रदेश, आसाम, बिहार, मेघालय, नागालँड, ओडिशा, त्रिपुरा, उत्तर प्रदेश व पश्चिम बंगालमध्ये चालते (अंमलबजावणी संस्था (ii), पृ.40). मुख्यतः राज्य कृषी विभागामार्फत वाटप (E(iv)).
“For State Department of Agriculture and ICAR assistance of Rs. 100/kg or 50% of the cost, whichever is less will be provided for distribution of certified seeds (not older than 10 years).”तागासाठी नेल वीडरच्या खर्चाच्या निम्मे, प्रति यंत्र ₹1,000 पर्यंत.
दस्तऐवज काय म्हणतो, शब्दशः
NFSNM-ताग व संलग्न धागे योजना आंध्र प्रदेश, आसाम, बिहार, मेघालय, नागालँड, ओडिशा, त्रिपुरा, उत्तर प्रदेश व पश्चिम बंगालमध्ये चालते (अंमलबजावणी संस्था (ii), पृ.40).
“Rs. 1000/machine or 50% of the cost, whichever is less will be provided for distribution of nail weeder”CRIJAF-SONA सारख्या कुजवणी सूक्ष्मजीव मिश्रणाच्या खर्चाचा अर्धा भाग, प्रति किलो ₹25 पर्यंत.
दस्तऐवज काय म्हणतो, शब्दशः
NFSNM-ताग व संलग्न धागे योजना आंध्र प्रदेश, आसाम, बिहार, मेघालय, नागालँड, ओडिशा, त्रिपुरा, उत्तर प्रदेश व पश्चिम बंगालमध्ये चालते (अंमलबजावणी संस्था (ii), पृ.40).
“Rs. 25/kg or 50% of the cost, whichever is less will be provided for distribution of microbial consortium such as CRIJAF-SONA and similar other approved microbial formulation.”तुमच्या ऊस शेतात आंतरपीक म्हणून कडधान्ये, तेलबिया किंवा तृणधान्यांचे, किंवा एक डोळा पद्धतीने (सिंगल-बड-चिप) लागवडीचे प्रात्यक्षिक, निविष्ठा पुरवल्या जातात.
दस्तऐवज काय म्हणतो, शब्दशः
NFSNM-ऊस आंध्र प्रदेश, बिहार, गुजरात, हरियाणा, कर्नाटक, मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र, ओडिशा, पंजाब, तेलंगणा, तमिळनाडू, उत्तराखंड व उत्तर प्रदेशात चालते (अंमलबजावणी संस्था (iii), पृ.40). कृषी विभाग, ऊस आयुक्त, ICAR, कृषी विद्यापीठे किंवा KVK द्वारे किमान 10 हेक्टरच्या क्लस्टरमध्ये आयोजित (ईशान्य/डोंगरी राज्यांत 2 हे.).
“Assistance of Rs. 9000/Demonstration (1.0 ha each) will be provided of which Rs.1000/ - for contingencies like field day, publicity material, POL, visit of scientists etc.”मला किती मिळू शकते?
तुमचा दर 50% पात्र खर्चाच्या
परिशिष्ट-II पीकनिहाय प्रति क्विंटल मदत मर्यादित करते — 10 वर्षांपेक्षा कमी जुन्या वाणांसाठी: भात व गहू क्विंटलला ₹2,000, कडधान्ये क्विंटलला ₹5,000, मका, जव व भरडधान्ये ₹3,000, संकरित भात, मका, ज्वारी व बाजरी ₹10,000 — आणि प्रति शेतकरी फक्त 1 हेक्टरसाठी (2.B(vii)). आम्ही हेक्टरी बियाणे दर नोंदवलेला नाही, म्हणून फक्त दर दाखवतो.
कोण अर्ज करू शकतो
- इतर शेतकरी
- लहान किंवा अत्यल्प भूधारक शेतकरी
- SC शेतकरी
- ST शेतकरी
- महिला शेतकरी
तुम्हाला लागणारी कागदपत्रे
- शेतकरी ओळख क्रमांक (Farmer ID) / राज्य शेतकरी नोंदणीतील नोंद (2.B(iv))
- मृदा आरोग्य पत्रिका, प्रात्यक्षिकांसाठी (1.A(vi))
अर्ज कसा करावा
- मिशन तुमच्या जिल्ह्याचा कृषी विभाग चालवतो; या वर्षीच्या जिल्हा आराखड्यात कोणती पिके व उपाययोजना आहेत ते जिल्हा कृषी अधिकाऱ्याला विचारा (रचना, 3).
- राज्य शेतकरी नोंदणीद्वारे बायोमेट्रिक प्रमाणीकरणाने तुमची ओळख पटवली जाते (2.B(iv), 2.C(ix)).
- प्रात्यक्षिक प्लॉटसाठी तुम्हाला मृदा आरोग्य पत्रिकाही लागते (1.A(vi)).
अर्ज करणे मोफत आहे. तुमच्यासाठी अर्ज करायला कधीही कोणालाही पैसे देऊ नका.
अर्ज केव्हा करायचा
मार्गदर्शक सूचनांमध्ये शेवटची तारीख दिलेली नाही.
इतर योजनांसोबत एकत्र लाभ
ही योजना इतर योजनांसोबत एकत्र घेता येते की नाही हे दस्तऐवजांत सांगितलेले नाही. दोन्हींवर अवलंबून राहण्याआधी अंमलबजावणी करणाऱ्या कार्यालयात विचारा.